الگوبرداری: لجبازی نیز مانند تمام دیگر رفتارها می تواند نشات گرفته از مشاهده و الگوپذیری کودک از پدر و مادر و همسالان خود باشد.

به خصوص رفتارهای والدین با یکدیگر می تواند تاثیر مستقیمی در یادگیری رفتار لجبازی در کودک داشته باشد بنابراین در گام اول نیاز است که پدر و مادر حتی قبل از تولد کودک در این باره به توافق رسیده و این رفتار را کنترل نمیایند. در رابطه با همسالان نیز والدین می بایست دقت داشته باشند کودک را از محیط هایی که در معرض مشاهده اینگونه رفتارها با فراوانی زیاد قرار دارد دور نگه دارند چراکه خواه و ناخواه کودک با مشاهده این رفتار از همسالان خود آنرا تقلید خواهد کرد و یادگیری غیر مستقیم در وی شکل می گیرد. همچنین کارتون ها و فیلم هایی که کودک مشاهده می کند میبایست توسط والدین کنترل شود تا رفتارهای ناشایست من جمله لجبازی را در کودک تقویت نکنند.

عوامل سرشتی و زیست شناختی :

در مواردی که لجبازی حاصل طبیعت و خلق و خوی کودک است ، بچه همیشه، یا حداقل در اگثر زمان ها دست به مخالفت جویی میزند و بنا بر همین ماهیتی که دارد از پذیرفتن خواسته ی والدین و بزرگترهای خود سرباز میزند. به طور کلی این کودکان بر حسب الگوی شخصیتی و رفتاری شان به لجبازی و مخالفت جویی با دیگران تمایل دارند و رغبتی به پذیرش آسان و سریع خواست های آنها نشان نمی دهند. کودکانی که به دلیل عوامل سرشتی لجبازی می کنند اگر با واکنش نامناسب والدین روبه رو شوند بدرفتاری و لجبازی در آنان تشدید می شود و برعکس اگر والدین از روش های مناسبی استفاده کنند و واکنش های بهتری به رفتارهای او نشان بدهند، می توانند باعث کاهش رفتارهای نامطلوب در کودکان بشوند.

عوامل محیطی و بیرونی:

مهم ترین و موثرترین عامل محیطی ای که سبب می شود برخی از کودکان لجبازی کنند، نحوه ی برخورد والدین است

یکی دیگر از عوامل محیطی ای که می تواند سبب بروز لجبازی و مخالفت جویی در کودک شود، بهره گیری از تنبیه به جای تهدید است. شاید در ابتدا استفاده از چنین شیوه ای، پاسخ مناسب و مورد انتظار والدین را در پی داشته باشد، اما با تکرار این قضیه و عملی نشدن تنبیه ها، کودک می فهمد که این اظهارات والدین تنها یک تهدید بی اساس است و در پس آن، برخلاف ادعای پدر و مادر، عاقبت بدی وجود ندارد و او هرگز از امکانات و موقعیت های مطلوبش محروم نخواهد شد. او خیلی زود متوجه می شود که معمولا بیان چنین تهدیدهایی تنها حاصل عصبانیت لحظه ای پدر یا مادر است و بعد از آنکه عصبانیت آن ها رفع شد، از تهدید و تنبیه نیز خبری نخواهد بود.

تاثیر محیط بیرون از خانه

یکی از عوامل بیرونی و غیر مستقیم دیگری که لجبازی و مخالفت جویی در کودکان را افزایش می دهد، خارج از محیط خانه اتفاق می افتد، به طور مثال حضور در جمع دوستان و همسالان لجباز و پرخاشگری که کودک بیرون از فضای خانه و برخلاف میل و اراده ی والدینش با آن ها برخورد دارد. همچنین تماشا کردن فیلم ها و برنامه هایی که حاوی خشونت و بدرفتاری است نیز می تواند در الگو برداری کودک موثر و از عوامل تشدیدکننده ی بدرفتاری باشد.

وضعیت جسمی و روانی کودک

از دیگر عوامل موثر در بروز بد رفتاری کودکان، وضعیت جسمی و روانی آن هاست که احتمال بروز رفتارهای نا مطلوب را افزایش می دهد. عواملی مانند خستگی، گرسنگی، بی خوابی یا بدخوابی و برخی اختلالات روان پزشکی نظیر اضطراب، افسردگی و… از جمله مواردی است که امکان بد رفتاری در کودکان را افزایش می دهد. برای مثال کودکی که پس از صرف ساعت های نسبتا طولانی در مدرسه، به خانه باز می گردد، ممکن است به دلیل گرسنگی و خستگی کمی لجبازتر و بدرفتارتر از سایر مواقع باشد. در این لحظات بهتر است پدر و مادر با در نظر گرفتن این عوامل، درخواست های کمتری از کودک داشته باشند و اجرای آنها را به زمان مناسب تری موکول کنند.

روش های پیشگیری و کاهش رفتار لجبازی در کودک

• زمان مناسبی را برای درخواست خود انتخاب کنید

گاهی والدین زمان مناسبی را برای بیان دستورات خود انتخاب نمی کنند. به عنوان مثال گاهی والدین هنگامی که کودک شان در حال تماشای برنامه یا سرگرم بازی مورد علاقه اش است به او می گویند:” برو تکالیفت را انجام بده” یا “زود آماده شو چون می خواهیم به خرید برویم” و… و چون کودک در این مواقع حاضر نیست تا فیلم یا بازی را رها کند، دست به مخالفت جویی می زند و سعی می کند تا از پذیرفتن در خواست والدین امتناع کند. در نهایت همین امر باعث افزایش زمینه بدرفتاری در کودک و ایجاد کشمکش با پدر و مادر خواهد شد.

• خواسته خود را رو در رو مطرح کنید

والدین نباید درخواست ها و دستورات خود را از راه دور و بدون برقراری تماس چهره به چهره بیان کنند.

هنگامی که خواسته رو در رو بیان نشود، تاثیر خود را از دست خواهد داد، زیرا بهره گیری از چنین شیوه ی بیانی ای سبب می شود بچه  ها تصور کنند که مادر و پدر بر خواسته خود اصرار زیادی ندارند و اگر هم آن را انجام ندهند کسی از آن ها ناراحت یا عصبانی نخواهد شد. همین طرز تلقی از سوی کودک، موجب می شود که او از دستورات والدینش سرپیچی کند و اگر مشغول بازی یا سرگرم تماشای کارتون است، فرصت را از دست ندهد و از درخواست های پدر و مادر امتناع کند.

برای مثال مادری که از میان آشپزخانه، بی آنکه کودک را ببیند و با او تماس چشمی داشته باشد، با صدای بلند از بچه می خواهد که ” برو تکالیفت را انجام بده” تنها پاسخی که اغلب دریافت می کند یک “باشه” ی ساده و نامطمئن از سوی کودک است. و چون کودک در اینجا اهمیت و لزوم اجرای دستور را درک نمی کند، ممکن است که اصلا به سراغ آن کار نرود و آن را به تعویق بیندازد.

• در خواسته های خود مصمم و جدی باشید

والدین باید در بیان دستورات و درخواست های خود جدی و مصمم باشند و هرگز از عباراتی استفاده نکنند که در آن حق انتخاب نهفته است، به طوری که کودک احساس کند این موضوع چندان اهمیتی ندارد و انجام دادن یا ندادن آن خیلی هم مهم نیست، و فقط در صورت تمایل است که باید آن کار را انجام دهد( البته این بدان معنا نیست که پدر و مادر نباید از الفاظی مانند لطفا، عزیزمیا تظایر آن ها استفاده کنند)، در نتیجه چون لازم است که هر کودکی ساعت خواب منظمی داشته باشد و قبل از خواب مسواک بزند، ضروری است تا کودک کاملا از قوانین آگاه باشد و خود را در برابر آن ها موظف بداند.

برای نمونه نباید برای درخواست رعایت ساعت خواب به کودک گفت: ” میخواهی ساعت 9 شب بخوابی؟” در این حالت به احتمال زیاد جواب کودک “نه!” خواهد بود، چون تصور می کند این امری دل بخواهی است و والدین در آن جدی نیستند. در چنین مواردی انجام ندادن خواسته والدین به منظور مخالفت جویی و لجبازی کردن کودک با آن ها نیست، بلکه فقط نوع لحن گفتار بزرگ ترهاست که سبب می شود او موضوع را دل بخواهی قلمداد کند و در نتیجه از آن سرباز بزند. حال آنکه اگر پدر و مادر برای امور ساده و ملموس هم قوانین خاصی را وضع کنند بدون شک فرزندشان را خسته و زمینه ی بروز مخالفت جویی و لجبازی را در او فراهم می کنند. در نتیجه وضع قوانین مختلف و ضرورت اجرای دستورات سخت گیرانه، الگوی رفتاری مناسب و متعادلی نیست و این روش نیز حتما زمینه ساز مشکلات و در نهایت بروز بدرفتاری در کودکان خواهد شد

• خواسته خود را واضح و ملموس بیان کنید

نه تنها ضروری است تا دستورات و درخواست های والدین در حد توانایی های کودک و قابل اجرا باشد، بلکه هر دستوری در بیان نیز باید بسیار واضح و شفاف مطرح و از بیان عبارات مبهم و غیر دقیق پرهیز شود. جملاتی مانند ” مودب باش”، ” اتاقت را منظم کن” یا ” بچه ی خوبی باش” برای کودک 4 یا 5 ساله مفاهیم مبهمی است که به راحتی قابل درک نخواهد بود.بنابراین اگر از کودک خواسته می شود که “اتاقت را منظم کن” یا ” مودب باش”، باید از قبل به شکلی عینی آن ها را به کودک آموزش داد و با انجام دادن کارها به صورت عملی، معنای نظم و ترتیب را به او فهماند. برای مثال باید به او گوشزد کرد که ” باید مدادرنگی هایت را در کشو قراردهی، لباس هایت را در کمدت آویزان کنی و… تا همه چیز سر جای خو دش قرار بگیردو اتاقت منظم شود”. یا منظور از ” مودب بودن” را با مثالی نظیر آن که ” وقتی کسی چیزی را به تو تعارف کرد، بگو متشکرم” یا ” هنگامی که وارد جمعی شدی، سلام کن” یا… برایش ملموس و قابل درک کرد.

توصیه می شود زمانی که هر درخواستی از سوی کودک درک و عملی شد، پدر و مادر او را با عباراتی مانند ” آفرین که اتاقت را مرتب کردی” تشویق کنند.

مورد دیگری که باید در بیان آن از عبارات ملموس و واضح استفاده کرد، مفاهیم مربوط به زمان و مدت است، زیرا این مفاهیم انتزاعی است و کودک درک درستی از سپری شدن آن ندارد. در حقیقت هیچ کودکی تا قبل از مدرسه و حتی در سال های آغازین دبستان نمی تواند کاربرد و چگونگی استفاده از زمان را درک کند. برای مثال هنگامی که پدر یا مادری به فرزند 4 ساله ی خود می گوید: ” باید تا یک ربع دیگر مسواک زده باشی!” به دلیل آن که کودک مفهوم زمان را نمی داند، ممکن است دستور والدینش را هرگز انجام ندهد و همین امر سبب شود تا پدر و مادر گمان ببرند که فرزندشان می خواهد از دستورات آن ها سرپیچی کند و در نتیجه با او برخورد کنند، در حالی که تنها دلیل عملی نشدن درخواست والدین، عدم درک مفهوم زمان، برای کودک کم سن و سال است و هرگز قصد او لجبازی کردن با والدین نیست.

• پی در پی دستور ندهید

همان قدر که یادگیری معنای نظم و قانون و رعایت آن برای کودکان ضروری است، افراط نکردن و پرهیز از سخت گیری بیش از اندازه نیز با اهمیت است. به عبارتی، بسیاری از والدین چنان در دادن دستورات خود افراط می کنند که داشتن هر گونه آزادی عمل را از کودک سلب و سعی می کنند با  اعمال یک برنامه ی اجرایی خشک و سخت گیرانه، همه ی امور و همهی رفتارهای کودک را لحظه به لحظه مدیریت و کنترل کنند.

در حالی که اجرای برنامه ی فشرده ای که دستورات و بایدها و نباید های فراوانی دارد، آزادی عمل کودک را از بین خواهد برد و ممکن است هر کودکی تنها قادر به انجام دادن دو یا سه دستور باشد و پس لز اجرای همان دو سه مورد اولیه دیگر حتی حوصله ی انجام دادن ساده ترین درخواست های والدین را نیز نداشته باشد، به طوری که پس از مدتی احساس درماندگی و عجز بر او غالب می شود و حتی از عهده ی کارهایی هم که قبلا اجرای آن ها نیازی به دستور نداشت، برنمی آید.

بنابراین اگر کودک در مواجهه با دستورات متعدد تنها چند مورد را انجام دهد و از اجرای تعدادی از قوانین چشم پوشی کند، نباید والدین ازین رفتار کودک آشفته شوند و آن را دلیلی بر لجبازی و بدرفتاری فزندشان بدانند و در صدد برخورد و مقابله با او برآیند.

از جمله رفتارهایی که باعث تقویت رفتارهای خوب کودک و کاهش لجبازی کودک می شود:

تقویت و تشویق رفتارهای خوب کودک

قبول داشتن او

توجه کردن به کودک (توجه مثبت)

گوش کردن به حرف های کودک

رابطه ی عاطفی مطلوب و مثبت بین کودک و والدین

نشان دادن عواطف مثل بوسیدن، بغل کردن، نوازش کردن، گرفتن دست کودک، صحبت کردن با استفاده از کلمات محبت آمیز ، نگاه محبت آمیز

گذراندن وقت با کودک مثل تماشای تلویزیون همرا او، بازی کردن با کودک، کتاب خواندن با کودک

اشتباهاتی که باعث تقویت لجبازی و بدرفتاری کودک می شود:

توجه منفی یا توجه نکردن به کودک در هنگام بی قراری و لجبازی کودک برای جلب توجه

رفتارهای هیجانی والدین

تعداد زیاد فرزندان در خانواده به طوری که باعث کم شدن امکان و توان والدین برای توجه به کودک و کم شدن توان تربیتی والدین شود

پاداش اتفاقی به رفتار نامطلوب

خود را مقصر بدرفتاری کودک دانستن

بدرفتاری با کودک

باور های غلط والدین مثل اینکه تصور کنند بدرفتاری کودک موقتی است و به مرور زمان رفع می شود

باور به اینکه بدرفتاری کودک اقتضای سنش است و دیگری باور به عمدی بودن بدرفتاری کودک (کودک لجباز، دکتر مهدی تهرانی دوست)