الگوپذیری از رفتارهای پدر و مادر:

پدر و مادر برای آموزش وظیفه‌شناسی و مسئولیت‌پذیری به کودکان خود نخستین سرمشق و الگو هستند هنگامی که آنان وظایفشان را با علاقه و رغبت انجام می‌دهند فرزندانشان نیز می‌آموزند مسئولیت‌هایشان را با میل و اشتیاق به پایان برسانند. زمانی که کودک می‌بیند پدر و مادرش کارها و وظایف خود را هرچند سخت و دشوار با همت و تلاش خود به سرانجام می‌رسانند یاد می‌گیرد چگونه می‌تواند با پشتکار و قاطعیت وظایفش را انجام دهد. بردباری،جدیت و سخت‌کوشی پدر و مادر در انجام مسئولانه ی وظایفشان سبب می‌شود کودک و نوجوان از رفتار آنان الگو برداری کنند. پدر و مادر سهل‌انگار و غیرمسئول هرگز نمی‌توانند مسئولیت‌پذیری را به فرزندشان بیاموزند زیرا کودک نخستین کسی است که به نبود ثبات و قاطعیت شان پی می‌برد. بی‌ثباتی، یعنی اینکه پدر و مادر پیوسته تصمیم‌های خود را تغییر دهند و وظیفه‌ای که بر عهده فرزندشان گذاشته‌اند،یا از او پس بگیرند، یا خود انجام دهند.

تهیه ی فهرست کارها و مسئولیت ها:

برای مشخص‌سازی وظایف هر یک از اعضای خانواده پدر و مادر می‌توانند فهرستی از کارهای روزمره خانگی تهیه کنند و آنها را میان خود و فرزندانشان متناسب با توانایی‌های آنها تقسیم نمایند آنگاه فهرست را در جایی به دیوار بیاویزند که همه بتوانند آن را ببینند آنان باید روش انجام هر کار را کامل و جداگانه برای فرزندانشان شرح دهند آنگاه از آنان انتظار داشته باشند وظایف خود را درست انجام دهند برای نمونه اگر پدر یا مادر از فرزند خود می‌خواهند اتاقش را مرتب کند باید به او بگویند منظورشان از مرتب بودن اتاق اینست که کتاب‌ها در کتابخانه لباس‌ها در کمد و عروسک‌ها و اسباب‌بازی‌ها در جعبه ویژه خودشان باشد یا اگر می‌خواهند فرزندشان کمد لباس‌هایش را مرتب کند برایش توضیح دهند منظورشان چیدن بلوزها شلوارها دامن‌ها و کفش‌ها در طبقات ویژه خود استبرخی پدر و مادران ترجیح می‌دهند به‌جای دادن مسئولیت به فرزندانشان خود آن کار را به پایان برسانند زیرا باور دارند هم در وقت صرفه‌جویی می‌کنند و هم کارها بهتر و ساده‌تر انجام می‌شود برای نمونه مادر ترجیح می‌دهد وظیفه پسرش را که شستن ظرف‌ها بود خودش انجام دهد چون هم سریع‌تر هم تمیزتر اینکار را انجام می‌دهد باید یادآور شد کودکان و نوجوانان برای یادگیری مهارت‌های گوناگون و تسلط بر انجام کارها به تمرین و تکرار نیاز دارند.آنان باید مسئولیتی را بارها و بارها انجام دهند تا بتوانند به توانایی‌ها و مهارت‌های خود اعتماد کنند و برای پذیرش مسئولیت‌های بیشتر آماده شوند بدیهی است اگر کودکان برای انجام وظایف و تکالیف ساده خوانید فرصت و امکان لازم را در اختیار نداشته باشند نمی‌توانند مادر پدر و مادرشان کارها را درست و به‌موقع انجام دهند توجه برای تشویق کودک به انجام مسئولیت‌هایش از دادن پاداش‌های پرهزینه خودداری کنید کودکانی که انتظار دارند برای انجام هر کاری پاداش و جایزه بگیرند ارزش و مفهوم مسئولیت‌پذیری را خوب درک نمی‌کنند.

خوشایند کردن کارها و مسئولیت های خانگی:

پدر و مادر می‌توانند با استفاده از روش‌های ساده و جالب انجام کارهای خانگی را برای فرزندانشان سرگرم‌کننده و جذاب کنند اگر پدر مادر برای انجام کارهای خانگی احساس خوبی داشته باشند و گمان نکنند کاری یکنواخت و تکراری انجام می‌دهند بی‌شک فرزندانشان نیز با علاقه و اشتیاق بیشتر به انجام آن کار می‌پردازند به این منظور پدر و مادر می‌توانند به شیوه رفتار و لحن گفتار خود دقت کنند.اگر مادری به فرزندش بگوید “چقدر دوست دارم با تو بازی کنم اما ناچارم اتاق را جارو کنم” این باور و گمان را در کودک پدید می‌آورد که جارو زدن فعالیتی ناخوشایند است و مادر برای انجام آن رغبتی ندارد درحالی‌که او می‌تواند به فرزندش بگوید “می‌توانیم با کمک هم اول جارو بزنیم بد بازی کنیم، تو می‌توانی دسته جارو را نگهداری و در این کار به من کمک کنی” بی‌گمان، کودک با شنیدن چنین جمله‌ای از زبان مادرش برداشت مثبت و خوشایند نسبت به کار کردن پیدا می‌کند.

بنابراین بسیار مهم است وظیفه‌ای را که پدر و مادر به فرزندانشان محول می‌کنند با چه دید و لحنی از آنان درخواست کنند آیا آن را کاری بیهوده و خسته‌کننده می‌دانند؟ یا ارزشمند و مهم؟ آیا آن را یکنواخت و ملال‌آور می‌پندارند؟ یا موجب بهداشت تمیزی و سلامت خانواده؟ بدیهی است هر کاری که در خانه انجام می‌شود برای بهتر و آسوده تر زیستن تمامی اعضای خانواده است. از برنامه‌های نظافت و شستشو گرفته، تا برنامه‌های آماده‌سازی خوراک و غذا، که همگی به منظور سلامت و بهداشت انجام می‌شود اگر پدر و مادر برای کارهای خانگی علاقه نشان دهند موجب می‌شوند فرزندانشان نیز از انجام کارهای خانگی لذت ببرند باید یادآوری کرد اگر کودک یا نوجوان کارهای خانگی را کارهای بی‌ارزش، خسته‌کننده، بیهوده و تکراری بداند آنها را به آسانی نخواهد پذیرفت

آشنا ساختن فرزندان با چگونگی انجام کارهای خانه:

برخی پدر و مادران انتظار دارند فرزندانشان بی این که از چگونگی انجام کار و وظیفه، چندان آگاهی داشته باشد مسئولیت آن را برعهده بگیرد برای نمونه آنان گمان می‌کنند فرزند نوجوان‌شان چون هر روز می‌بیند مادر چگونه ماشین لباس‌شویی را روشن می‌کند باید روش کار را با این ماشین بلد باشد درحالی‌که ممکن است او تا آن زمان به درجه‌ها و دکمه‌های ماشین لباس‌شویی و شیوه کارکردن با آنها توجه و دقت نکرده باشد. بنابراین بهتر است برای آشنا ساختن کودکان و نوجوانان با کارها و مسئولیت‌های خانگی نخست پدر و مادر چگونگی انجام هر وظیفه را به آنان بیاموزند آنگاه از آنان برای کمک و همکاری انتظار داشته باشند با بکارگیری این روش کودکان نه‌تنها باارزش کارکرد آشنا می‌شوند بلکه به خصلت‌ها و ارزش‌های اخلاقی مهمی همچون مشارکت، عدالت ،همکاری، دوستی و جایگاه روابط خانوادگی نیز پی می‌برند

هربار، تنها انجام یک کار را به فرزندشان آموزش دهند:

بهتر است پدر و مادر چگونگی انجام کارها و وظایف گوناگون را جداگانه به فرزندشان آموزش دهند و هنگامی که اطمینان یافتند او روش درست انجام آن کار را به‌خوبی آموخته است روش انجام کاری دیگر را به او یاد بدهند اگر پدر و مادر چند کار را یک جا و هم‌زمان به فرزندشان بیاموزند ممکن است او را گیج و سردرگم کنند و نتیجه مطلوبی از آموزش خود بدست نیاورند

وظایف پیچیده و دشوار را به بخش های ساده تقسیم کنند:

هنگامی که پدر و مادر می‌خواهند مسئولیت انجام کاری را که کمی دشوار است به فرزندشان محول کنند بهتر است آن را به چند مرحله ساده تقسیم کنند برای نمونه به جای اینکه به کودک یا نوجوان بگویند” اتاقت رو تمیز کن” بهتر است به او بگویند “اسباب‌بازی‌هایت را در جای خودش بگذار، لباس‌های کثیفه را در سبد لباس‌ها بیانداز، و کاغذ خورده‌ها را در سطل زباله بریز”

قدردانی از مسئولیت پذیری فرزند:

بدیهی است زندگی در خانواده‌ای که حس همکاری و مسئولیت‌پذیری بر فضای آنها کم است بسیار لذت‌بخش‌تر از زندگی در خانواده‌ای است که اعضای آن ترجیح می‌دهند وظایف و مسئولیت‌های شخصی خود را به گردن یکدیگر بیندازند در خانواده‌های مسئولیت‌پذیر هر یک از فرزندان بخشد وظایف خانوادگی را برعهده می‌گیرند و می‌کوشند با غلبه بر گرایشات خودخواهانه شان و درک نیازها و خواسته‌های دیگران تصمیم منطقی و مناسب بگیرند، و وظیفه و مسئولیتی را که با آنان محول شده است بسیار شایسته انجام دهند هنگامی که کودک وظیفه‌ای را که از او خواسته شده به‌موقع و درست انجام می‌دهد پدر و مادر باید از وظیفه‌شناسی او قدردانی کنند. نگاه تحسین‌آمیز و تشویق‌کننده پدر و مادر بر باورها و برداشت‌های کودک و نوجوان از توانایی‌ها و استعدادهایش تأثیری بسیار مهم می‌گذارد. پدر و مادر باید از تحقیر کردن و گفتن جمله‌هایی همچون ” تو چقدر بی عرضه ای” یا ” بازهم خراب کاری کردی” خودداری کنند، و بکوشند با جمله های سازنده و دلگرم کننده ی خود، از تلاش های فرزندشان برای پذیرش و انجام مسئولیت هایش سپاس گزاری کنند. جمله های خوشایندی چون” تو به راستی وظیفه شناس هستی ، من از تلاش تو برای انجام وظایفت تشکر میکنم” یا ” آفرین بر فرزند وظیفه شناس من” یا ” از زحمتی که کشیدی، متشکریم” انگیزه و اشتیاق او را برای انجام مسئولیت های بیشتر افزایش میدهد.

انجام به موقع وظایف:

برخی کودکان ممکن است مسئولیت‌هایشان را به هر دلیلی به پایان نرسانند و انجام کار را به زمان دیگری موکول کنند برای همین پدر و مادر باید کمی خویشتن‌دار باشند و به جای سرزنش و انتقاد از فرزندشان به او دوباره فرصت بدهند.برخی دیگر از کودکان نیز برای سرپیچی از انجام مسئولیت‌هایشان پذیرفتن آنها را منکر می‌شوند در این صورت بهتر است پدر و مادر نخست مطمئن شوند فرزندشان چه تکلیفی را باید انجام می‌داد آنگاه با جدیت اذیت بخواهند وظیفه‌اش را به‌موقع انجام دهد.

گاهی نیز ممکن است پدر و مادر در جریان آموزش به فرزندشان با بهانه، اعتراض، مخالفت‌ها و گله‌های او روبرو شوند. در اینگونه موقعیت‌ها نیز بهتر است پیش از هر پاسخ و واکنشی، نخست برای گفتگو با فرزندشان زمان مناسبی را برگزینند. آنگاه خوب به سخنان و گفته‌هایش گوش کنند، تا بتوانند با کمک هم راه چاره‌ای برای حل مشکل او بیابند.

پذیرش اشتباه های فرزندان:

اشتباه‌های کودکان بخش گریزناپذیر از فرایند یادگیری آنان است، که البته برای آموزششان نیز بسیار اهمیت دارد زیرا روش کنار آمدن با اشتباه‌ها و لغزش‌های کودکان می‌تواند در موفقیت‌های بعدی آنان تأثیری شگرف بگذارد هنگامی که کودکی اشتباه می‌کند نشان می‌دهد او درحال تغییر و تحول است و گامی به جلو برداشته.اشتباه کودک نشان می‌دهد که او شیوه و روش درست انجام کاری را نمی‌داند اگر پدر و مادر فرزندشان را برای اشتباه و شکستش سرزنش تمسخر یا تنبیه کنند ممکن است از میزان انگیزه پذیرش مسئولیتی جدید در او بکاهند زیرا کودک احتمال می‌دهد در انجام آن کار هم شکست بخورد در عوض پدر و مادر وقتی اشتباه فرزندشان را دیدند می‌توانند موفقیت‌های گذشته‌اش را به یاد او بیاورند؛ برای نمونه مادری که گمان می‌کند فرزندش بابت اشتباهش در ساخت کاردستی از درست کردن کاردستی دیگری برای پدربزرگش دلسرد و ناامید شده است می‌تواند به او بگوید: “یادت هست دفعه پیش چه کاردستی قشنگی برای پدربزرگ درست کردی؟ پس حتما این بار هم می‌توانی با کمی دقت و حوصله بیشتر یک کاردستی قشنگ دیگر برای او بسازی” یا پدری که درمی یابد پسرش به سبب اشتباهی که در درست کردن دوچرخه‌اش انجام داده، ناراحت و دلگیر شده است، می‌تواند به او بگوید” یادت هست دفعه پیش که دوچرخه ات همین اشکال را داشت چقدر خوب آن را تعمیر کردی؟ من مطمئنم این بار هم می‌توانی این کار را انجام دهی” پدر و مادر باید وضعیت یادگیری و پذیرش مسئولیت را به گونه‌ای برای فرزندانشان مهیا سازند که آنان نه‌تنها از اشتباه کردن نهراسند بلکه برای ادامه دادن، انگیزه و توان کافی داشته باشند.

(کودکان و رفتارهای اجتماعی، ترجمه و تالیف ماندانا سلحشور)